Alexander Lebedev là tâm điểm của báo chí Anh khi ông mua tờ London Evening Standard, quyết định phát miễn phí báo này và đang định “nuốt” tờ Independent.
Alexander Lebedev
Một người sở hữu một tờ báo hàng đầu ở Luân Đôn, từng là vị khách danh dự tại Nhà số 10 phố Downing (Văn phòng Thủ tướng Anh), nhưng Alexander Lebedev là ai? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu về ông cũng như cú áp phe mà ông đã tạo ra.
Alexander Yevgenyevich Lebedev lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng Anh quốc, cùng với một nụ cười khá tự tin tin, đôi giày Converse không có dây buộc, giống như một luồng không khí mới tới quốc gia mà nơi đó dường như đã quen liên hệ những cuộc đổ bộ của doanh nhân Nga với những thương vụ mua bán “chết người” và lạm phát phi mã trên thị trường chuyển nhượng cầu thủ bóng đá. Có thể ông từng là một cựu điệp viên KGB, nhưng ông tỏ ra khá lịch lãm ở lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng một cách chính thức – một bữa tiệc trị giá 1,3 triệu Bảng Anh ông tổ chức gây quỹ cho Quỹ Raisa Gorbachev ở Althorp, là địa danh gắn liền với tuổi thơ của Công nương Diana – đã thu hút sự có mặt của những Salman Rushdie, Elle Macpherson, Quincy Jones và một số các thành viên của Hoàng gia Anh. Ông gửi tới các cử tọa một thông điệp thân thiện: “Khi bạn ngồi cùng với Tom Wolfe (một tác gia và nhà báo Mỹ nổi tiếng – ND) một bên và bên kia là Tom Stoppard (nhà viết kịch bản nổi tiếng, trong đó có phim Shakespeare in Love – ND) trong bữa tối, thì thực sự điều đó rất thú vị”.
Trong 12 tháng qua, Lebedev đã mua tờ Luân Đôn Evening Standard , đã được mời tới Nhà số 10 để diện kiến thủ tướng Gordon Brown, và có tin ông đang xem xét mua lại cả tờ The Independent và The Independent Chủ Nhật. Nhưng người đàn ông này là ai? Tại sao ông lại gia nhập KGB và ông đã làm những gì khi là một điệp viên nằm vùng ở Luân Đôn? Và có phải là sự thật không khi doanh nhân Nga này nói rằng không có chuyện từng làm điệp viên như những lời đồn đại? Làm thế nào ông đã kiếm được rất nhiều tiền trong những năm của thập niên 1990 ở Mát-xcơ-va, là thời điểm và địa điểm mà khá giống với giai đoạn hoang sơ ở miền Tây nước Mỹ? Và mối quan hệ giữa ông với Vladimir Putin cũng như chính quyền Nga hiện nay là như thế nào?
'Điệp viên nằm vùng'
Để trả lời những câu hỏi trên, tờ The Guardian đã tìm gặp và hỏi chuyện những người biết rõ Lebedev trong nhiều năm, trong đó có những người rất thân cận với ông. Một loạt các câu hỏi cũng đã được gửi tới chính Lebedev và, cho dù ông đã rất nhiều lần nhấn mạnh giá trị của sự minh bạch, nhưng sau nhiều tháng trôi qua, ông vẫn cố tình né tránh hầu hết các câu hỏi. Lebedev sinh tháng 12 năm 1959, là con trai của hai Đảng viên Đảng cộng sản Liên Xô: Evgeniy Nikolaevich, giáo sư tại trường Đại học kỹ thuật Bauman, và Maria Sergeyevna, giáo sư tiếng Anh tại Học viện quan hệ quốc tế Liên bang ở Mát-xcơ-va. Lebedev tốt nghiệp Học viện này vào năm 1982 sau khi hoàn thành các khóa học tiếng Anh, kinh tế và tài chính. Năm 1984 ông tốt nghiệp Học viện Krasnoznamenniy của KGB. Khi được hỏi tại sao ông chọn KGB, Lebedev đã ngụ ý rằng ông không có nhiều lựa chọn. “Lựa chọn không phải là từ phù hợp để sử dụng ở hoàn cảnh này”, ông nói.
Lebedev được gửi tới Luân Đôn vào năm 1998, với vỏ bọc là thư ký thứ 3 tại Đại sứ quán Liên Xô ở Kensington. Một đồng nghiệp cũ của ông nhớ lại: “Ông ấy tới đây với danh nghĩa của một nhân viên ngoại giao mới vào nghề. Chỉ sau ít ngày, thì không khó để nhận ra rằng ông được cử tới đây từ lực lượng vũ trang, chứ không phải từ cơ quan chủ quản của chúng tôi, bởi vì ông ấy không tham gia các khóa tập huấn thông thường”.
Lebedev, theo lời kể của người đồng nghiệp này, là một người kín tiếng và nghiêm chỉnh, tỏ ra nghiêm túc ngay cả trong những bữa tiệc say túy lúy tới mà các tùy viên và nhân viên ngoại giao của Liên Xô thường tổ chức tại các căn hộ thuộc Earls Terrace, một dãy nhà chung cư kiểu Georgian ở Kensington High Street. "Ông ấy có một trí nhớ tuyệt vời, giống như một chiếc máy tính vậy. Trong một lát, ông có thể thuật lại từ trí nhớ toàn bộ các trang của một tiểu thuyết trào phúng có tên gọi ‘Mười hai cái ghế’. Nhưng ông thường xuyên muốn chứng tỏ rằng ông là người giỏi nhất, rằng ông là người thông minh hơn người khác, có văn hóa hơn, có học hơn. Tôi có cảm giác rằng ông cảm thấy bị đánh giá thấp. Và ông ấy cô đơn”.
Một đồng nghiệp của của Lebedev ở KGB - người sau đó bị trục xuất khỏi nước Anh – cho rằng ông ta là một điệp viên tình báo ‘rất trung bình’. “Ông ấy không phải là một nhân viên mật vụ xuất sắc hay có ảnh hưởng. Ông ấy chỉ làm công việc thuộc chuyên môn của mình: với vài phân tích về tài chính và kinh tế. Ông ta tỏ ra khá thông minh trong kinh doanh, và với tư cách một nhà kinh tế, nhưng ở góc độ cá nhân, ông khá tùy tiện và lập dị”. Mặt khác, Leonid Zamyatin, đại sứ cuối cùng của Liên Xô tại Luân Đôn, từ năm 1986 tới 1991, nói: “Tôi nhớ rất rõ Alexander Lebedev. Một người rất thông minh và mẫn cán. Tôi hài lòng khi làm việc với ông ấy. Tôi không biết ông ấy làm gì trong lực lượng tình báo, đó là điều mà bạn nên hỏi chính ông ta. Với tư cách một nhà ngoại giao, ông có trách nhiệm trong việc theo dõi tình hình chính trị tại nước Anh”.
Lebedev thường xuyên nói rằng ông không làm gì khác ngoài việc chuẩn bị các phân tích kinh tế. Sau khi nhận được những câu hỏi dồn dập, ông cuối cùng cũng thừa nhận rằng công việc của ông ở Luân Đôn cũng có liên quan đến việc theo dõi “các lực lượng chính trị” và “những cuộc họp cấp cao”, các cuộc đàm phán quốc phòng, hội đàm thương mại của Anh và NATO. Tuy vậy, ông vẫn cho rằng mình chỉ là một “con cá quá nhỏ” để có những ảnh hưởng đối với các chính trị gia của Anh trong quá khứ cũng như hiện tại. Điều mà Lebedev không đề cập tới, như một vài đồng nghiệp cũ của ông đã kể lại thì Lebedev đã rời KGB không rõ lý do. Một nguyên nhân vẫn chưa được làm sáng tỏ, người ta cho rằng ông bị điều tra bởi cơ quan phản gián, cả tại Luân Đôn và Mát-xcơ-va. Ông bị triệu hồi về lại Mát-xcơ-va và một thời gian sau đã xin ra khỏi lực lượng KGB.
Các đồng nghiệp cũ đưa ra nhiều giải thích khác nhau cho sự kiện này. Một khả năng là ông đã bắt đầu làm ăn kinh tế trong khi vẫn đang phục vụ trong lực lượng KGB.
Lebedev khẳng định rằng ông rời lực lượng mật vụ Nga đối với nước ngoài bởi vì “có vẻ như chẳng có điều gì thú vị đối với hoạt động mật vụ nước ngoài tại khu vực nội địa”, và thế giới kinh doanh đang mở ra những cơ hội lớn hơn. Kỳ quặc hơn, khi được hỏi có phải ông đã tham gia hoạt động kinh doanh khi còn đang làm nhiệm vụ ở Luân Đôn, Lebedev đã trả lời một cách dứt khoát là không. Mặc dù ông cũng nói rằng ông rời lực lượng mật vụ Nga ở nước ngoài vào cuối năm 1992. Và các số liệu của Companies House (cơ quan quản lý đăng ký kinh doanh của Chính phủ Anh) lại chỉ ra rằng điệp viên trẻ tuổi này thành lập một công ty ở Luân Đôn vào tháng 5 năm 1992. Boris Pankin, đại sứ đầu tiên của Nga thời hậu Xô Viết ở Luân Đôn, hiện đang sống tại Stockholm, nói rằng: “Tôi không biết gì về việc có nhân viên nào của tôi ở thời điểm đó có ý định kinh doanh. Điều đó vi phạm tới các quy tắc ngoại giao. Tất nhiên, cho dù là lúc đó hay hiện nay thì điều này là không thể chấp nhận được”.
Cho dù đó đang là thời điểm Liên bang Xô Viết đang trong quá trình tan rã, thì điều đó cũng là một sự kiện nghiêm trọng. Một đồng nghiệp cũ của Lebedev nhớ lại: “Lebedev kể với tôi rằng vấn đề của ông ta là đã bắt đầu kinh doanh khi đang phục vụ trong lực lượng KGB. Ông ấy nói rằng mình rất lo sợ khi được triệu tập về lại Mát-xcơ-va”.
Trong những sự kiện như thế này, thì bất kỳ một cuộc điều tra nội bộ nào của KGB đều được tiến hành bí mật. Theo một số các đồng nghiệp, thì Yevgeny Primakov, thủ tướng Nga sau này, người khi đó đang là giám đốc cơ quan tình báo nước ngoài của Nga – và biết Lebedev thông qua con gái ông ta – đã can thiệp để bảo vệ Lebedev, mặc dù đương sự lại phủ nhận điều này.
Cho dù Lebedev ra đi với lý do nào đi chăng nữa, thì ông vẫn giữ mối quan hệ thân tình với những người bạn cũ ở KGB. Không chỉ đối với một vài người trở thành đối tác làm ăn thân thiết, mà cho tới nay, ông vẫn dự các cuộc họp mặt hàng năm của KGB tại điện Kremlin vào ngày 20 tháng 12, ngày truyền thống của lực lượng mật vụ Nga (có tên gọi là Cheka). Khi được hỏi tại sau ông không bao giờ công bố những chỉ trích của mình đối với cơ quan KGB của Liên Xô mà ông từng phục vụ, ông đã nói: “Không có điều gì mà tôi đã làm trong thời gian đó khiến tôi phải cảm thấy xấu hổ”.
còn tiếp